Przejdź do treści

Jak przygotować rury i złączki miedziane do lutowania przy przeróbce instalacji

Rury i przewody wodne

Lutowanie palnikiem po przygotowaniu miedzi, do czyszczenia złączek służy szczoteczka do miedzi

3 czynności decydują o tym, czy lut na miedzi będzie szczelny: prostopadłe cięcie z usunięciem zadziorów, oczyszczenie rury od zewnątrz i złączki od środka do metalicznego połysku oraz cienka warstwa topnika nałożona tylko na rurę. Samo podgrzanie i podanie lutu to ostatnie kilkanaście sekund pracy, a jeśli wcześniejsze kroki zostały zrobione byle jak, nawet najlepszy palnik nie uratuje połączenia.

Przy przeróbkach instalacji w remontowanym domu warunki są trudniejsze niż na nowej budowie. Rury bywają zabrudzone tynkiem, utlenione po latach w ścianie, a często trzeba lutować w ciasnych miejscach i przy resztkach wody w przewodach. Dlatego przygotowanie zasługuje na więcej uwagi niż samo lutowanie.

Cięcie i usuwanie zadziorów

Rurę miedzianą tnie się obcinakiem krążkowym, a nie piłką do metalu. Obcinak daje równe, prostopadłe cięcie, nie zostawia opiłków i nie odkształca przekroju rury, jeśli dociska się go stopniowo, po kawałku obrotu. Piłka zostawia skośną krawędź i opiłki, które potem wędrują z wodą do perlatorów i zaworów.

Po cięciu obcinakiem krawędź rury jest lekko zawinięta do środka. Ten wewnętrzny zadzior trzeba usunąć gratownikiem, bo zmniejsza przekrój, powoduje zawirowania i z czasem przyspiesza erozję miedzi tuż za połączeniem. Zewnętrzną krawędź też warto lekko sfazować, żeby rura wchodziła do złączki bez zarysowania jej wnętrza.

Rury z miedzi miękkiej, sprzedawane w kręgach, po przecięciu warto skalibrować. Kalibrator przywraca okrągły przekrój końcówki, który mógł się spłaszczyć przy rozwijaniu lub gięciu. Bez tego szczelina kapilarna między rurą a złączką będzie nierówna i lut nie wypełni jej na całym obwodzie.

Czyszczenie rury i złączki

Lut zwilża tylko czystą miedź. Tlenki, tłuszcz z palców, resztki farby czy tynku sprawiają, że lut nie wnika w szczelinę, tylko spływa po powierzchni albo tworzy kulki. Zewnętrzną powierzchnię rury czyści się włókniną ścierną lub czyścikiem na długości nieco większej niż głębokość wsunięcia w złączkę, aż miedź nabierze jasnego, równego połysku.

Trudniejsze jest wnętrze złączki, do którego nie da się dobrze dostać włókniną. Do tego służy szczoteczka do miedzi (onninen.pl/produkty/Technika-instalacyjna/Instalacje-miedziane/Akcesoria-do-instalacji-miedzianych/Czysciki-do-miedzi), czyli okrągła szczotka druciana dobrana do średnicy złączki, na przykład 15, 18 czy 22 mm. Wkłada się ją do kielicha i obraca kilka razy, aż całe wnętrze zrobi się jasne. Są szczoteczki ręczne i takie, które mocuje się we wkrętarce, przydatne przy większej liczbie połączeń. Ten sam typ narzędzia występuje w wersji do czyszczenia zewnętrznej powierzchni rury, z kilkoma średnicami w jednym korpusie.

Po oczyszczeniu nie dotykaj przygotowanych powierzchni palcami. Jeśli przerwa między czyszczeniem a lutowaniem jest dłuższa, na przykład kolejnego dnia, czyszczenie trzeba powtórzyć, bo miedź znowu pokrywa się cienką warstwą tlenków.

Rury, złączki i dobór lutu

Do instalacji wody pitnej i ogrzewania stosuje się rury miedziane zgodne z normą PN-EN 1057, w stanie twardym w odcinkach prostych, półtwardym albo miękkim w kręgach. Przy przeróbce starej instalacji warto zachować tę samą średnicę zewnętrzną, co ułatwia połączenie bez przejściówek. W praktyce przy zakupie wraca pytanie, które wielu wykonawców wpisuje wprost w wyszukiwarkę: która hurtownia ma największy wybór rur instalacyjnych? (onninen.pl/produkty/Technika-instalacyjna/Instalacje-miedziane/Rury-miedziane/Rury-miedziane-instalacyjne) Ważniejsze od samego wyboru jest jednak sprawdzenie oznaczeń na rurze: normy, średnicy, grubości ścianki i stanu materiału.

Do łączenia przez lutowanie kapilarne służą złączki miedziane (onninen.pl/produkty/Technika-instalacyjna/Instalacje-miedziane/Laczniki-miedziane): mufy, kolana, trójniki, redukcje i przejścia na gwint. Kielich złączki ma średnicę dobraną tak, by po wsunięciu rury pozostała szczelina o grubości ułamków milimetra. To w nią lut jest wciągany siłami kapilarnymi, nawet wbrew grawitacji, gdy lutuje się połączenie od dołu.

Do wody pitnej stosuje się luty miękkie bez ołowiu, najczęściej cynowo-miedziane lub z dodatkiem srebra, z odpowiednim topnikiem. Lutowanie twarde stosuje się tam, gdzie wymagają tego przepisy lub warunki pracy, przede wszystkim w instalacjach gazowych, a także przy wyższych temperaturach i większych średnicach. Instalację gazową może wykonywać wyłącznie osoba z uprawnieniami.

Topnik i lutowanie

Topnik rozpuszcza tlenki powstające podczas nagrzewania i pozwala lutowi zwilżyć miedź. Nakłada się go cienką warstwą pędzelkiem na oczyszczoną końcówkę rury, nie do wnętrza złączki. Nadmiar topnika wypływa do środka instalacji i pozostaje w niej, a wiele topników ma właściwości korozyjne. Po wsunięciu rury warto ją lekko obrócić, żeby topnik rozprowadził się równo.

Płomień palnika kieruje się na złączkę, a nie na rurę, i nagrzewa ją równomiernie dookoła. Gdy topnik zaczyna się szklić, a miedź osiąga temperaturę topnienia lutu, drut lutu przykłada się do szczeliny po stronie przeciwnej do płomienia. Lut powinien sam wciągnąć się w szczelinę i pojawić na całym obwodzie. Przegrzanie spala topnik i utlenia miedź, przez co lut przestaje płynąć, a połączenie trzeba rozebrać i przygotować od nowa.

W remontowanym budynku dochodzą kwestie bezpieczeństwa. Przy lutowaniu w pobliżu drewnianych elementów, izolacji czy przewodów używa się osłony z materiału niepalnego, a po zakończeniu pracy kontroluje miejsce jeszcze przez dłuższą chwilę. W rurze nie może stać woda, bo odbiera ciepło i uniemożliwia nagrzanie połączenia. Pomaga otwarcie najniższego zaworu i usunięcie resztek wody, a w trudnych przypadkach specjalny korek tymczasowy.

Łączenie z istniejącą instalacją

Przeróbka rzadko kończy się w obrębie samej miedzi. Nowe odcinki trzeba połączyć ze starymi rurami stalowymi, z tworzywa albo z istniejącą miedzią, która przez lata pokryła się patyną i osadem. Starą miedź czyści się tak samo jak nową, tylko dokładniej, a jeśli ścianka jest mocno skorodowana lub pocieniona, lepiej wyciąć dłuższy odcinek i lutować na zdrowym materiale.

Połączenie miedzi ze stalą ocynkowaną wymaga przejścia gwintowanego, najlepiej z elementem izolującym. W instalacjach wody użytkowej obowiązuje też zasada kierunku przepływu: miedź nie powinna znajdować się przed stalą ocynkowaną, bo jony miedzi przenoszone z wodą przyspieszają korozję ocynku. Przy wymianie fragmentu instalacji w starym domu często lepiej więc wymienić od razu cały odcinek za miedzianym fragmentem.

Po zakończeniu prac instalację płucze się, żeby usunąć resztki topnika i drobiny, a następnie wykonuje próbę szczelności przed zakryciem połączeń. Pozostałości topnika z zewnętrznej powierzchni rur warto zmyć wilgotną szmatką, zanim zostawią zielone naloty.

Pytania o lutowanie miedzi

Czy można lutować rurę, w której została odrobina wody?

Nie. Woda odbiera ciepło i paruje, przez co połączenie nie nagrzewa się do temperatury topnienia lutu, a para wypycha lut ze szczeliny. Rurę trzeba najpierw opróżnić lub tymczasowo zatkać.

Czy szczoteczkę do miedzi można zastąpić papierem ściernym?

Do zewnętrznej powierzchni rury tak, choć lepiej sprawdza się włóknina. Wnętrza kielicha papierem nie oczyścisz równo na całej głębokości, a niedoczyszczony fragment to najczęstsza przyczyna przecieków.

Przeczytaj także